Bilinen en eski Türk lügatı Divan ü Lügat-it Türk’de atasözleri

Bilinen en eski Türk lûgatı Dîvân ü Lûgât-it Türk’de külliyetli miktarda ata sözü bulunduÄŸu, bunların ise türlerinin günümüze ulaÅŸmış belki en eski numûneleri olduÄŸu malûmdur. Dîvan’daki bu ata sözlerinin misâl getirilmek üzere kullanıldıkları da bilinen bir gerçektir.
     Dîvân ü Lûgât-it Türk’de Türkçe, kelime olarak lûgatte, müellifince kurulan cümleler içinde ve misâlen getirilen ata sözlerinde, dörtlüklerde ve beytlerde kullanılmıştır. Türkçe kelimeleri lûgat yapmak, eser müellifinin zâten asıl maksadıdır. Yine müellifin bu lûgatleri açıklamak için kurduÄŸu alelâde cümlelerde kullanılan Türkçe ise kendisine âittir. Bu kelimeler ve alelâde cümleler kelime morfolojisi veyâ gramer kâide­leri açısından ehemmiyeti hâiz olabilirlerse de yine misâl getirmek için KaÅŸgarlı Mahmud BeÄŸ’in eserinde kullandığı ata sözleri, Türkçe’nin ano­nim kültür, san’at ve edebîyât ürünleridirler. Bu bakımdan bu önemli edebiyat unsu­runu bir arada görebilmek maksadıyla, daha önce derlenmiÅŸ olmalarına raÄŸmen, bu ata sözlerini bir kere daha derlemeyi uygun bulduk. Burada ÅŸunu da belirtelim ki bu derlemeyi yapan kiÅŸinin görüşü, bâzı Türk ata sözlerindeki açık veyâ kapalı anlatımlar, sanki Türk Töresi’nin maddelerini muhtevîdirler.

     Dîvân ü Lûgât-it Türk’de 1. ciltte 163, 2. ciltte 51 ve 3. ciltte 104 adet olmak üzere toplam 318 adet “Sab” denilen ata sözü vardır. Bunların 3 adedi, kendilerine “ata sözü” denilmesine raÄŸmen, lûgatte geçen bâzı kelimelerin cümle içindeki kullanılışını göstermek için kurulmuÅŸ basit misâl cümleleridir. 1. cilt, 369′daki “0l keçiÅŸni sub iletti” yâni “O keçisini suya götürdü” ile 1. cilt 386′daki “Ol kulın tepik tepdi” yâni “O adamını tekmeledi” cümlelerinin ata sözü oldukları söylenemez. 1. cilt 244′deki “Oñay irpeldi iÅŸ” ise düzeltilerek “Oñay iÅŸ irpeldi”, yâni “Kolay iÅŸ biçildi, bitirildi” hâline sokulsa bile, bu sözün ata sözü ile bir iliÅŸkisi yoktur. Bu bakımdan ata sözü denilen 318 adet deyiÅŸten 315 adedi gerçek ata sözüdür.

     Bu 315 adet ata sözünün 3′ü 3 defâ, 26’sı da 2 defâ, ya aynen veya çok az farklılıklarla mükerreren kullanılmışlardır. Böylece ziyâde olanlarının adedi 32′dir ve 315′ten tenzil edildiklerinde ata sözlerinin sayısı 283′e iner.

     Maamâfih bu takdimde, ziyâde geçen bu ata sözlerinin “DLT Tercümesi”ndeki yerleri de belirtildi ve farklı olanların içlerinden akla en yakın olanı yazıldı. Ayrıca, yemîn etmek için kullanılan bir mesel de ata sözü gibi kabûl ile yukarıda ta’dâdı yapılan 28 sayısının içine bu dahî dâhil edildi.

     Ata sözleri, sözün ilk kelimesinin baÅŸ harfine göre abaça düzeni ile dizildi. Yanına “Tercüme”deki yeri işâretlendi. Bu işâretlerde Romen rakamı ile cildi, Latin ra­kamı ile de sahifesi gösterildi. Ayrıca ata sözünün altında, sözün yaÅŸayan Istanbul Türkçesi’ne çevirisi verildi.